Chuyển giao việc làm ăn từ bố mẹ sang con nên diễn ra theo từng bước trong vài năm, có những mốc rõ ràng, có một vai mới cho bố mẹ sau khi buông, và được báo rõ cho nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp. Riêng phần sở hữu, tài sản và thủ tục pháp lý thì cần người có chuyên môn tư vấn, đừng tự làm theo lời truyền miệng.
Chào bạn, đây là Nhà Quản Trị. Nhiều cửa hàng, xưởng nhỏ ở Việt Nam đã chạy hai ba chục năm và đang tới lúc đổi thế hệ. Có nơi chuyển giao êm, có nơi mất khách, mất người, thậm chí mất hoà khí trong nhà. Tập này nói về cách làm cho êm.
Vì sao chuyển giao đột ngột hay thất bại?
Kiểu chuyển giao hay gặp nhất là không có kế hoạch nào cả. Bố hoặc mẹ ốm, hoặc một ngày tuyên bố từ mai con lo hết. Người con nhận một công việc mà mình mới chỉ biết từ bên ngoài.
Lúc đó, những thứ nằm trong đầu bố mẹ không được chuyển: khách nào hay nợ, nhà cung cấp nào đáng tin, nhân viên nào cần được nói khéo. Người con phải tự học bằng cách vấp.
Nhân viên và khách hàng cũng bị bất ngờ. Người làm lâu năm lo mình sẽ bị thay. Khách hàng quen với người cũ, không biết người mới có giữ giá, giữ chất lượng không.
Nên chuyển giao tốt nhất là chuyển giao được chuẩn bị từ khi bố mẹ còn khoẻ và còn muốn làm, không phải khi đã không làm được nữa.
Chuyển từng mảng, có mốc rõ
Hãy cùng bố mẹ vẽ ra một lộ trình vài năm. Mảng nào con nhận trước, mảng nào sau, mốc nào thì bố mẹ lùi lại một bước.
Thường nên bắt đầu từ những mảng con có thế mạnh hoặc bố mẹ ít gắn bó, như bán hàng qua mạng, sổ sách. Những mảng gắn với quan hệ lâu năm, như khách hàng lớn, nhà cung cấp chính, thì chuyển sau, và chuyển bằng cách đi cùng: bố mẹ dẫn con đi gặp, giới thiệu, rồi dần để con tự làm.
Mỗi mốc nên có một dấu hiệu rõ, như từ tháng này mọi đơn nhập hàng do con duyệt. Và nói rõ với nhân viên, để họ biết hỏi ai.
Một người con tiếp quản tiệm gốm của gia đình kể rằng mẹ anh mất gần ba năm để buông hẳn. Anh nói nếu nhận hết trong một tháng, chắc anh đã làm mất một nửa khách quen, vì những người đó mua hàng vì tin mẹ anh chứ không vì tin cửa hàng.
Tìm một vai mới cho bố mẹ
Với nhiều người, công việc cả đời là một phần con người họ. Buông việc không chỉ là nghỉ ngơi, mà còn là mất đi một chỗ đứng.
Nên thay vì chỉ nói bố mẹ nghỉ đi, hãy cùng bố mẹ tìm một vai mới có ý nghĩa: người giữ quan hệ với những khách lâu năm, người kiểm chất lượng sản phẩm, người được hỏi ý kiến trước những quyết định lớn.
Vai mới cần có ranh giới rõ, để bố mẹ không vô tình quyết thay con ở những mảng đã chuyển. Ví dụ, bố mẹ góp ý thì cứ góp, nhưng nói với con, không nói thẳng với nhân viên.
Khi bố mẹ có một vai mà họ thấy tự hào, việc buông những phần còn lại dễ hơn nhiều. Và kinh nghiệm của họ tiếp tục có ích cho công việc.
Báo cho nhân viên, khách hàng và nhà cung cấp
Người ngoài gia đình cần được báo rõ về sự thay đổi, và nên nghe từ chính bố mẹ.
Với nhân viên, bố mẹ nên đứng ra nói, giới thiệu con như người sẽ điều hành, và nói rõ bố mẹ tin tưởng con. Nếu nhân viên chỉ nghe từ con, họ có thể nghĩ đó là chuyện con tự nhận.
Với khách hàng và nhà cung cấp lâu năm, hãy đi gặp cùng nhau. Bố mẹ giới thiệu, con lắng nghe và hỏi họ mong gì. Hứa giữ những gì khách quý, như chất lượng, cách phục vụ, và chỉ thay đổi sau khi đã hiểu rõ.
Đừng vội thay đổi lớn ngay sau khi nhận. Khách hàng và nhân viên cần thời gian để tin người mới. Những thay đổi quá sớm dễ bị hiểu là người mới không tôn trọng người cũ.
Phần sở hữu và pháp lý: hỏi người có chuyên môn
Chuyển giao việc điều hành khác với chuyển giao quyền sở hữu. Ai đứng tên giấy phép, tài sản, tài khoản ngân hàng, và những người con khác có quyền gì, là những câu hỏi cần được trả lời rõ.
Những chuyện này liên quan tới pháp luật về doanh nghiệp, về tài sản, về thừa kế, và mỗi gia đình mỗi khác. Đừng làm theo lời truyền miệng. Hãy hỏi luật sư, công chứng viên hoặc người có chuyên môn phù hợp.
Cũng nên có một buổi nói chuyện gia đình với tất cả anh chị em, kể cả người không tham gia kinh doanh. Nhiều mâu thuẫn trong gia đình nảy sinh sau này chỉ vì lúc chuyển giao không ai nói rõ.
Nói chuyện tiền bạc và quyền lợi trong gia đình thường rất khó, nhất là ở Việt Nam. Nhưng nói lúc mọi người còn hoà thuận dễ hơn nhiều so với nói khi đã có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển giao doanh nghiệp gia đình nên mất bao lâu?
Tuỳ quy mô và mức độ chuẩn bị, thường vài năm là hợp lý. Quan trọng là có lộ trình với các mốc rõ ràng, thay vì một ngày chuyển hết.
Con không muốn tiếp quản thì sao?
Tôn trọng lựa chọn của con. Có thể tìm người ngoài có năng lực để điều hành, hoặc cân nhắc các phương án khác với sự tư vấn của người có chuyên môn.
Nhân viên lâu năm không muốn làm với người mới thì sao?
Nói chuyện riêng, ghi nhận đóng góp của họ, và nhờ bố mẹ hỗ trợ trong giai đoạn đầu. Nếu họ vẫn muốn đi, hãy để họ đi tử tế.
Có nên đổi tên thương hiệu khi con tiếp quản?
Thường không nên đổi ngay, vì tên quen là tài sản lớn của cửa hàng lâu năm. Nếu muốn đổi, hãy làm sau khi đã vững và có lý do rõ ràng.
Làm sao để bố mẹ không can thiệp sau khi đã chuyển?
Thống nhất ranh giới rõ từ đầu, cho bố mẹ một vai có ý nghĩa, và thường xuyên cập nhật cho bố mẹ để họ yên tâm. Người được cập nhật thường ít can thiệp hơn.
